De dialoog als instrument, ook in het opbouwwerk

door Carin Roelands (www.carinroelands.nl)

Luisteren; mensen, professionals en groepen verbinden: dat is kenmerkend voor het opbouwwerk. Een bewezen werkvorm hierbij is onder meer de dialoogmethode. De dialoogmethode beoogt zowel de onderlinge betrokkenheid tussen (buurt-of wijk)bewoners als de relaties tussen bewoners, wijkprofessionals en de gemeente te versterken.

De aanpak is erop gebaseerd dat alledaagse leefbaarheidsproblemen pas echt aangepakt kunnen worden als bewoners, wijkprofessionals en de gemeente samenwerken en daarbij uitgaan van de leefsituatie van de bewoners. Doelgroepen zijn dan ook bewoners, professionals en gemeentebesturen.

Een goede dialoog verbindt mensen, maakt ruimte en kweekt begrip

Meedenken en in dialoog gaan over uitdagingen in het sociale domein, voorafgaand aan de besluitvorming in de gemeenteraad de dialoog aangaan met inwoners en andere belanghebbenden om zo tot een betere besluitvorming te kunnen komen en inspraakbijeenkomsten die met behulp van de dialoog worden gevoerd. Mooie en zeker ook positieve ontwikkelingen die de dialoog tussen mensen op gang brengt. De praktijk laat echter nogal eens iets anders zien. Zo wordt de dialoog nogal eens gebruikt om inwoners hun hart te laten luchten of er wordt informatie opgehaald en verzameld waar achtereenvolgens niets of nauwelijks iets mee wordt gedaan.

Het risico hiervan is dat dit er nu juist voor zorgt dat de afstand wordt vergroot en er verwijdering en wantrouwen ontstaat. Mensen laten van zich horen door opmerkingen zoals: ‘Ze luisteren toch niet naar ons’ of voelen zich beetgenomen. Tijd om stil te staan wat een dialoog is.

Discussie, debat en dialoog

Om helder te krijgen wat een dialoog is, is het eerst goed om daar twee andere vormen naast te zetten: de discussie en het debat. Kort gezegd is een discussie een gesprek waarin je de ander probeert te overtuigen van je mening. In een debat is er sprake van een stelling waar voor- en tegenstanders allebei hun mening over geven. Zowel een discussie als een debat is een uitstekende manier om verschillende argumenten in een kwestie te verzamelen en te toetsen.

In de praktijk laat een discussie of een debat helaas nogal eens wat anders zien: er ontstaat een gesprek wat gekenmerkt wordt door aanvallen en verdedigen, het ingraven in eigen standpunten en de ander proberen te overtuigen. De tijd die de ander aan het woord is, wordt nogal eens gebruikt om zelf nieuwe rechtvaardigheden voor het eigen standpunt te bedenken in plaats van goed te luisteren naar wat de ander zegt.

De dialoog kenmerkt zich juist door een onderzoekshouding. Deze wordt onder andere verkregen door opschorten van de persoonlijke mening en de persoonlijke (voor)oordelen. Hierdoor ontstaat er ruimte om na te denken en ook ruimte om samen na te denken. Wanneer dit proces goed verloopt is het juist in deze ruimte dat er nieuwe inzichten ontstaan. Er ontstaat een zekere flow die zich kenmerkt door een prikkelende, inspirerende ervaring met een sterke samenbindende werking.

Een dialoog kent vele verschijningsvormen denk daarbij aan: de socratische dialoog, het Kapittelen en de dialoog met een Talking Stick. Daarnaast zijn er vormen waarbij gebruik wordt gemaakt van de dialoog als middel van gesprek. Dit is ondermeer in de werkwijze van het waarderend actieonderzoek (Appreciative Inquiry) en het Wereldcafézichtbaar.

Het brede scala aan vormen zorgt ervoor dat de dialoog in veel situaties kan worden ingezet: bij het uitwisselen van ideeën, het ervaren van de dialoog, het delen van gedachten, het delen van kennis, probleemoplossing, besluitvorming en samenwerking.

Kenmerken dialoog

Naast de brede toepasbaarheid van de dialoog zijn er wel kenmerken te noemen die bij iedere dialoogvorm terugkomt.

Onvoorwaardelijke aandacht

De kern van de dialoog wordt gevormd door de gesprekshouding van de deelnemers. Eén van de belangrijkste aspecten in deze gesprekshouding is het geven van onvoorwaardelijke aandacht. Onvoorwaardelijke aandacht betekent dat we onze vanzelfsprekendeinterpretaties van de werkelijkheid die we van kinds af aan eigen gemaakt hebben in ieder geval tijdelijk parkeren om zo geconcentreerd naar de ander te kunnen luisteren. Bij vanzelfsprekende interpretaties kun je denken aan waarden, normen, verwachtingen, ervaringen, herinneringen, aannames en (voor)oordelen.

Actief luisteren

Actief luisteren is hard werken en voor de meeste mensen een ongewone bezigheid. Wat je nogal eens ziet, is dat mensen alles door hun ‘eigen waarheden’ en ‘referenties’ filteren. Ze horen hun eigen verhaal in alles wat de ander vertelt: ‘ Oh, ik weet precies hoe jij je voelt’, ‘ Ik heb hetzelfde meegemaakt, namelijk….’ Het verhaal van die ander dient dan slechts als een kapstok om het eigen verhaal aan op te hangen en zodra de ander even stopt om adem te halen begint eigen verhaal.

Actief luisteren is echter van belang om tot onvoorwaardelijke aandacht te komen. Het is het luisteren waarbij je je verplaatst in het referentiekader van de ander en de wereld bekijkt zoals de ander die bekijkt. Je probeert je dus écht in de schoenen van de ander te verplaatsen en te begrijpen hoe de ander zich voelt. Je luistert met de intentie om de ander werkelijk te begrijpen.

Verschillen mogen

Een derde kenmerk van een dialoog is dat men het niet met elkaar eens hoeft te worden. Verschillen in visie, levenservaring en meningen maken de dialoog juist interessanter en werken in de regel verruimend. Het gaan om respect hebben voor het verschil in opvattingen, achtergronden en ambities en het onderzoek naar hetgeen wat bindt. Door dit als uitgangspunt te nemen ontstaat er ruimte om na te denken, om samen na te denken waardoor de flow in het gesprek kan komen.

 

Naast het niet met elkaar eens hoeven te worden is ook de gelijkwaardigheid van belang. Gelijkwaardigheid wil niet per definitie zeggen gelijk. Gelijk is identiek, gelijkwaardig hoeft niet honderd procent identiek te zijn maar is van gelijke waarde of gelijk niveau. Zo zijn mannen en vrouwen niet gelijk maar wel gelijkwaardig.

In een dialoog kunnen deelnemers op basis van gelijkwaardigheid met elkaar rond de tafel zitten: mannen en vrouwen, oud en jong, bestuurders en inwoners, hoog- en laag opgeleid, werkend en niet-werkend. Mooi is als het hele systeem aan de dialoog meedoet: alle lagen binnen een organisatie maar ook ambtenaren, de raad en inwoners of…

Ruimte

Tot slot is ook ruimte om samen na te denken belangrijk. Niet meteen doelgericht en daadkrachtig aan de slag gaan maar twijfel en verwarring toe durven laten en het niet weten waar je uit gaat komen. Het doet een beroep op verbeeldingskracht, op dingen als nieuw te zien. Het samen tot een flow komen. Je zou kunnen zeggen er ontstaat een proces  van co-creatie. Co-creatie is een vorm van samenwerking, waarbij alle deelnemers invloed hebben op het proces en het resultaat van dit proces. Zo kunnen inwoners met hun schat aan ervaringskennis en informatie bijvoorbeeld bestuurders ontmoeten en samen met hen tot creatieve oplossingen voor actuele vraagstukken komen. Maar ook inwoners kunnen door middel van de dialoog samen gaan ontdekken welke oplossingen en verbeteringen zij zelf op kunnen pakken. Gezamenlijke verantwoordelijkheid en vergroting van het draagvlak zijn daar de positieve effecten van.

Dialoogbegeleider

Zoals gezegd is de dialoog een andere manier om met elkaar in gesprek te gaan, een manier van met elkaar praten die we in de huidige tijd minder gewend zijn. Om werkelijk een dialoog te kunnen voeren, kan een dialoogbegeleider van toegevoegde waarde zijn.

Deze toegevoegde waarde wordt al zichtbaar in de aanloop naar de dialoog. Zo kan er in overleg met de opdrachtgever en andere belanghebbenden een uitnodigend thema worden geformuleerd en daarmee samenhangend vragen voor de dialoog, kan hij/zij een rol hebben bij het vinden van een goede locatie en denkt hij/zij mee na over een gewenste opstelling in de ruimte. Misschien nog wel belangrijker is het mee nadenken over het traject na de dialoog. Dit om te voorkomen dat de dialoog een op zichzelf staand iets is, wat niet ingebed is in een groter geheel.

Ook tijdens de dialoog heeft de dialoogbegeleider toegevoegde waarde. Zijn/haar rol verschuift echter dan veel meer naar die van procesbegeleider aan tafel. In deze rol is hij/zij onafhankelijk, houdt hij/zij zich verre van de inhoud en heeft hij/zij ook geen belang bij eventuele besluitvorming. Wel kan hij/zij met de deelnemers afspraken maken over de wijze waarop in gesprek wordt gegaan, is er oog voor de structuur van de dialoog, bewaakt hij/zij de tijd en is er aandacht voor de individuele deelnemers aan tafel.

Tot slot

Een dialoog is één van de strategieën voor een goede uitnodigende communicatie die er voor kan zorgen dat er nieuwe relaties of verbindingen tot stand komen, die ruimte creëert  en waardoor er een flow en een proces van co-creatie kan ontstaan.

Wanneer echter de dialoog wordt ingezet als middel om te scoren, wanneer de deelnemers overtuigd zijn van het eigen gelijk of wanneer het niveau van informatie ophalen niet wordt overstegen dan heeft het in dialoog gaan weinig kans van slagen en heeft een andere strategie meer waarde.